Wie Johannes wil leren kennen, moet beginnen in Antiochië, de grote Syrische havenstad waar hij omstreeks 349 werd geboren. Het was een wereldstad vol Grieks, handel en theologisch rumoer — de plaats waar de leerlingen voor het eerst christenen werden genoemd. Zijn vader, een legerofficier, stierf jong; zijn moeder Anthusa bleef als weduwe van nog geen twintig jaar achter en wijdde zich geheel aan de opvoeding van haar zoon. Haar vroomheid en standvastigheid hebben hem levenslang getekend.

De jonge Johannes kreeg de beste opleiding die de oudheid te bieden had. Hij studeerde retorica bij Libanius, de beroemdste heidense redenaar van zijn tijd. Naar verluidt zei Libanius op zijn sterfbed dat Johannes hem had moeten opvolgen — “als de christenen hem niet hadden weggekaapt”. Want gekaapt werd hij: na zijn doop trok hij zich terug in de bergen rond de stad en leefde enkele jaren als kluizenaar, in gebed en bij de Schrift, die hij vrijwel geheel uit het hoofd leerde. De strenge ascese ondermijnde blijvend zijn gezondheid, en hij keerde terug naar de stad.

In Antiochië werd hij diaken en in 386 priester. Daar ontvouwde zich zijn ware gave: de prediking. Zondag aan zondag legde hij hele Bijbelboeken uit — Genesis, de Psalmen, Matteüs, Johannes, en bovenal de brieven van Paulus, voor wie hij een grenzeloze bewondering koesterde. Hij behoorde tot de Antiocheense school, die de tekst niet in de eerste plaats allegorisch maar letterlijk, historisch en pastoraal wilde verstaan: wat stond er, en wat vroeg dat van de hoorder vandaag? Toen het volk in 387 in opstand kwam en de keizerlijke standbeelden vernielde — een halsmisdaad waarop zware wraak dreigde — troostte en vermaande hij de doodsbange stad in zijn beroemde Homilieën over de standbeelden. Pas later, in de zesde eeuw, leverde die welsprekendheid hem de bijnaam op waaronder wij hem kennen: Chrysostomos, “Guldenmond”.

In 398 werd hij, tegen zijn uitdrukkelijke wil, weggehaald en tot aartsbisschop van Constantinopel gewijd, de hoofdstad van het rijk. Hij bleef leven als een asceet: hij schrapte de weelderige tafels van het bisschoppelijk hof, verkocht kostbaarheden en stichtte ziekenhuizen en gaarkeukens voor de armen. Onvermoeibaar preekte hij tegen hebzucht, pronkzucht en de onverschilligheid van de rijken tegenover de bedelaar aan hun poort. Dat maakte hem geliefd bij het volk en gevaarlijk aan het hof.

De rekening kwam. Zijn vrijmoedige kritiek — ook op de ijdelheid van keizerin Eudoxia — en de afgunst van machtige geestelijken, met Theophilus van Alexandrië voorop, leidden in 403 tot zijn afzetting door een vijandige synode. Een volksoproer en een aardbeving brachten hem kort terug, maar in 404 werd hij definitief verbannen. Uitgeput door gedwongen voettochten naar de uithoeken van het rijk stierf hij op 14 september 407 te Comana in Pontus. De overlevering legt hem als laatste woorden in de mond: “Eer aan God voor alle dingen.”

Eerlijkheid vraagt ook om een schaduwkant te noemen. Tot Chrysostomus’ nalatenschap behoort een reeks felle preken tegen de joden, die in latere eeuwen misbruikt zijn om antisemitisme te voeden. Wie hem met vrucht leest, leest hem daarom niet kritiekloos, maar met onderscheiding — dankbaar voor zijn licht, eerlijk over zijn donkerte.

Toch reikt zijn invloed tot in onze eigen eredienst. De Goddelijke Liturgie van Johannes Chrysostomus is tot op vandaag de meest gevierde liturgie van de Orthodoxe Kerk; wekelijks klinken zijn woorden in talloze talen. De Guldenmond zweeg niet toen het hem alles kostte — en juist daarom mag hij ons voorgaan in een hoofdstuk dat zegt dat zelfs de schoonste taal niets is zonder de liefde.